Kế toán quản trị đóng vai trò rất quan trọng trong hệ thống quản trị doanh nghiệp. Sự phát triển kế toán quản trị giữa các doanh nghiệp, các ngành nghề và giữa các quốc gia thường rất khác nhau. Nghiên cứu của nhóm tác giả TS. Nguyễn Thị Phương Dung, TS. Nguyễn Thị Hồng Thúy, TS. Nguyễn Thị Hương Liên và NCS. Nguyễn Thị Hải Hà đã chỉ ra thực trạng trình độ phát triển kế toán quản trị tại 3 loại hình doanh nghiệp (thương mại, dịch vụ và sản xuất) và các điều kiện phát triển kế toán quản trị tại Việt Nam. Nghiên cứu được công bố dưới dạng chương sách, với tiêu đề “Management Accounting Practices in Vietnamese Enterprises,” xuất bản trong cuốn sách Management Accounting in China and Southeast Asia”, thuộc chuỗi sách về chủ đề “Contributions to Management Science” do NXB Springer ấn hành.
Chương sách này tìm hiểu mức độ
mà các phương pháp kế toán quản trị (MAP) khác nhau đã được thực hiện trong các
doanh nghiệp Việt Nam. Nhằm nghiên cứu giai đoạn phát triển của thực tiễn kế
toán quản trị ở Việt Nam, nhóm tác giả sử dụng bảng câu hỏi khảo sát để thu
thập thông tin về chủ đề này. Trong số 700 công ty nhận được phiếu khảo sát, nghiên
cứu thu về 250 câu trả lời hợp lệ, đạt tỷ lệ 35,7%. Từ đó, nghiên cứu trình bày
kết quả thực trạng vị trí, giai đoạn phát triển của kế toán quản trị tại các
doanh nghiệp Việt Nam theo mô hình của Liên đoàn Kế toán viên Quốc tế (IFAC) và
các phương pháp kế toán quản trị được áp dụng rộng rãi trong thực tiễn. Ngoài
ra, khảo sát chỉ ra vai trò quan trọng nhất của kế toán quản trị trong doanh
nghiệp là đánh giá kết quả hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp, phục vụ cho
công tác lập kế hoạch và kiểm soát, giúp nhà quản lý đưa ra các quyết định về
sản xuất, kinh doanh hoặc đầu tư. Rất ít doanh nghiệp đánh giá cao vai trò của
kế toán quản trị hiện đại trong việc nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực và
giảm thiểu lãng phí. Như vậy, nghiên cứu này cung cấp bằng chứng thực nghiệm về
mức độ phát triển của MAPs trong các doanh nghiệp Việt Nam. Nghiên cứu cũng giúp
các nhà nghiên cứu và quản lý hiểu được các giai đoạn phát triển hiện nay của
kế toán quản trị ở Việt Nam dựa trên thước đo quốc tế, từ đó có những định
hướng nâng cao năng lực bộ phận kế toán quản trị phù hợp với chiến lược kinh
doanh của doanh nghiệp.
Đóng góp nổi bật của nghiên cứu
là nhóm tác giả đã đo lường, phân loại và cung cấp bằng chứng thực nghiệm về
các giai đoạn phát triển của thực tiễn kế toán quản trị trong các doanh nghiệp
sản xuất Việt Nam dựa trên mô hình đánh giá trình độ phát triển kế toán của
IFAC. Theo đó, nghiên cứu đã tổng hợp các đặc điểm chính trong tiến trình phát
triển kế toán quản trị tại Việt Nam theo các giai đoạn, cụ thể:
- (i) Giai đoạn trước năm 1954: Từ năm 1858 đến 1945, kế toán Pháp du
nhập Việt Nam và được sử dụng như một công cụ để Pháp kiểm soát các thuộc địa,
song kế toán ở Việt Nam chưa phát triển và không có nguồn gốc từ người Pháp.
Sau khi Việt Nam giành được độc lập năm 1945, Bộ Tài chính được thành lập và kế
toán được sử dụng chủ yếu để theo dõi các khoản thu chi ngân sách nhà nước,
hoặc sử dụng trong các doanh nghiệp nhà nước, doanh nghiệp quốc phòng.
- (ii) Giai đoạn 1954 - 1975: Hệ thống kế toán Việt Nam đầu tiên được
thành lập, dựa trên sự kế thừa từ hệ thống kế toán của Pháp và sau đó chuyển
sang chế độ kế toán cộng sản Xô Viết.
- (iii) Giai đoạn 1975 - 1986: Kế toán Việt Nam trong giai đoạn này tiếp
tục chịu ảnh hưởng bởi kế toán Xô Viết, áp dụng trong mô hình kế hoạch hóa tập
trung.
- (iv) Giai đoạn 1987 - 1994: Với sự chuyển đổi từ nền kinh tế kế hoạch
hóa tập trung sang nền kinh tế mở cửa, định hướng thị trường, hệ thống kế toán
đã bắt đầu có sự chuyển dịch, tập trung hơn vào nhu cầu quản trị của doanh
nghiệp
- (v) Giai đoạn 1995-hiện nay: Nền kinh tế định hướng thị trường từng
bước hình thành, hệ thống kế toán Việt Nam được sửa đổi, điều chỉnh theo các
chuẩn mực kế toán quốc tế.
Nghiên cứu đã thực hiện khảo sát
tới 700 doanh nghiệp sản xuất, thương mại và dịch vụ có trụ sở tại các thành
phố lớn với các cách tiếp cận định lượng bao gồm các thống kê mô tả như giá trị
trung bình, độ lệch chuẩn và phương sai hệ số. Phân tích cụm phân cấp (cluster
analysis) cũng được sử dụng như một phân tích thăm dò để phân loại các cấu trúc
trong các nhóm và cho phép phát hiện các giai đoạn phát triển kế toán quản trị
mà các doanh nghiệp Việt Nam đang đạt được. Sử dụng kết hợp mô hình IFACT và
phương pháp cụm phân cấp cũng là một trong những điểm mới nổi bật của nghiên
cứu.
Kết quả thống kê mô tả cho thấy
phần lớn (66,8%) doanh nghiệp Việt Nam đang ở hai giai đoạn đầu của mô hình
IFAC. Có 7 doanh nghiệp sản xuất, 2 doanh nghiệp thương mại và 30 doanh nghiệp
dịch vụ trong Giai đoạn 1 “Xác định chi phí và kiểm soát tài chính”. Có 59
doanh nghiệp sản xuất, 52 doanh nghiệp thương mại và 17 doanh nghiệp dịch vụ
trong Giai đoạn 2, là thông tin để lập kế hoạch và kiểm soát quản lý. Có ít
doanh nghiệp hơn (33,2%) đạt đến Giai đoạn 3 và 4, đây là giai đoạn phát triển
cao trong mô hình IFAC. Cụ thể, có 24 doanh nghiệp sản xuất, 27 doanh nghiệp
thương mại và 28 doanh nghiệp dịch vụ trong Giai đoạn 3 là giảm lãng phí nguồn
lực trong quy trình kinh doanh của mô hình IFAC. Chỉ có 2 doanh nghiệp sản xuất
và 2 doanh nghiệp dịch vụ đạt mức cao nhất Giai đoạn 4 của mô hình, là tạo ra
giá trị cho doanh nghiệp.
Ngoài ra, kết quả cũng chỉ ra rằng
các phương pháp kế toán quản trị được áp dụng rộng rãi trong các doanh nghiệp
Việt Nam là chi phí định mức, phân bổ chi phí, lập dự toán để kiểm soát giá
thành sản phẩm, dự toán doanh thu, phân tích tỷ số tài chính, phân tích tỷ suất
sinh lời và phân tích lợi nhuận theo sản phẩm.
Những phát hiện từ nghiên cứu này
có thể mang lại lợi ích cho nhiều bên. Đầu tiên, ban lãnh đạo của doanh nghiệp
có thể hiểu được các mức độ xếp hạng của kế toán quản trị trong doanh nghiệp
dựa trên mô hình IFAC. Dựa trên cùng một thang đo quốc tế, nghiên cứu giúp so
sánh trình độ kế toán quản trị giữa các doanh nghiệp Việt Nam và các doanh
nghiệp trên thế giới. Thứ hai, những phát hiện từ nghiên cứu đã đóng góp thêm
vào nguồn tài liệu tham khảo, lấp đầy khoảng trống trong lĩnh vực kế toán quản
trị khi nguồn tài liệu ở Việt Nam còn khan hiếm. Về mặt lý thuyết, những phát
hiện này sẽ cung cấp thông tin và bằng chứng cho các học giả, nhà nghiên cứu,
nhà giáo dục cũng như các cá nhân hành nghề hiểu được mức độ sử dụng của các
thực hành kế toán quản trị ở Việt Nam. Mức độ sử dụng các thông lệ kế toán quản
trị là một thước đo tốt để chỉ ra mức độ tiến bộ của kế toán trong nước. Không
chỉ các doanh nghiệp được hưởng lợi từ việc áp dụng kế toán quản trị mà nền
kinh tế của đất nước cũng được kích thích do tác dụng phụ của việc áp dụng này.
Việc sử dụng các thông lệ kế toán quản trị tiên tiến và đúng đắn có thể giúp
doanh nghiệp nâng cao khả năng cạnh tranh trong môi trường kinh doanh ngày càng
khốc liệt.
>> Xem chi tiết: Nguyen
T.P.D., Nguyen T.H.T., Nguyen T.H.L., Nguyen T.H.H. (2021), “Management
Accounting Practices in Vietnamese Enterprises,” In: Rickards R.C., Ritsert R.,
Terdpaopong K. (eds), Management
Accounting in China and Southeast Asia. Contributions to Management Science,
Springer, Cham, 161-189.
Danh sách tác giả:
- Nguyễn Thị Phương Dung - Trường
Đại học Bách Khoa Hà Nội
- Nguyễn Thị Hồng Thúy - Trường Đại
học Kinh tế - ĐHQGHN
- Nguyễn Thị Hương Liên - Trường
Đại học Kinh tế - ĐHQGHN
- Nguyễn
Thị Hải Hà - Trường Đại học Kinh tế - ĐHQGHN
Trong đó, tác giả thuộc ĐHKT - ĐHQGHN:
| TS. Nguyễn Thị Hồng Thúy nhận học vị Tiến sĩ chuyên ngành Kế
toán, Kiểm toán và Phân tích tại Trường Đại học Kinh tế Quốc dân. TS. Nguyễn
Thị Hồng Thúy hiện là giảng viên, Trưởng khoa Kế toán - Kiểm toán, Trường Đại
học Kinh tế - ĐHQGHN. Các hướng nghiên cứu chính của bà gồm: Kế toán bền vững, Quản
trị công ty, Quản trị rủi ro, Kiểm toán nội bộ, Kiểm toán gian lận. |
| TS. Nguyễn Thị Hương
Liên nhận học vị Tiến sĩ Kinh tế chuyên ngành Phát triển Quốc tế tại Trường
Đại học Quốc gia Yokohama, Nhật Bản. TS. Nguyễn Thị Hương Liên hiện là giảng
viên, Phó trưởng Khoa Kế toán - Kiểm toán của Khoa Kế toán - Kiểm toán, Trường
Đại học Kinh tế - ĐHQGHN. Các hướng nghiên cứu chính của bà gồm: Kiểm soát nội
bộ theo chuẩn mực quốc tế; Kiểm toán nội bộ theo định hướng rủi ro; Thao túng
báo cáo tài chính và chất lượng kiểm toán độc lập; Kế toán xanh hướng tới phát
triển bền vững. |
| ThS.NCS. Nguyễn Thị
Hải Hà nhận học vị Thạc sĩ chuyên ngành Kinh tế Tài chính Ngân hàng, Học viện
Ngân hàng, hiện đang theo học chương trình Nghiên cứu sinh chuyên ngành Kế
toán, Kiểm toán và Phân tích tại Trường Đại học Kinh tế Quốc dân. ThS.NCS.
Nguyễn Thị Hải Hà hiện là giảng viên Khoa Kế toán - Kiểm toán, Trường Đại học
Kinh tế - ĐHQGHN. Các hướng nghiên cứu chính của bà gồm: Tài chính doanh
nghiệp, Chất lượng thông tin tài chính, Kiểm toán nội bộ, Xu hướng hòa hợp
chuẩn mực kế toán quốc tế. |